Viêm mũi dị ứng: chuẩn đoán, diễn biến và cách xử trí

Thường được gọi là viêm xoang dị ứng hay viêm mũi xoang dị ứng. Thực ra mũi và xoang đều có niêm mạc đường hô hấp trên lát và liên tiếp với nhau. Dị ứng mũi xoang là phản ứng miễn dịch đặc biệt của mũi – xoang trước sự xâm nhập của dị nguyên – chất lạ khi tiếp xúc những lần sau gây phản ứng dị ứng. Các dị nguyên thường gặp:

  • Đường thở: theo không khí thở hít vào mà bụi nhà(chủ yếu là bọ chét rất nhỏ trong bụi nhà) chiếm tới 60 – 70%, tiếp đến phấn hoa, nấm mốc, lông thú, hơi khí lạ …
  • Đường ăn: như các thức ăn, uống thông thường, hải sản …
  • Đường da: các mỹ phẩm, phấn, kem bôi mặt …
viem mui di ung, viêm mũi dị ứng

Viêm mũi dị ứng khi tiếp xúc với dị nguyên phấn hoa, mùi lạ

Vì chỉ khi nào xác định dị nguyên gây dị ứng được gọi là dị nguyên đặc hiệu mới gọi là viêm mũi dị ứng nên các trường hợp có triệu chứng như viêm mũi dị ứng thường được xếp vào viêm mũi xoang vận mạch.

Cũng lưu ý dị ứng mũi xoang thường có yếu tố di truyền (bố hay mẹ bị con cái cũng dế bị) được coi là có cơ địa dị ứng. Những người bị hen, xuyễn (điển hình của dị ứng đường hô hấp) cũng hay bị dị ứng mũi xoang(chiếm tỷ lệ đến 40 – 50%).

Dị ứng mũi xoang cũng phụ thuộc vào tình trạng cơ thể: khi cơ thể bị suy nhược, chức năng gan suy giảm, hoặc có các yếu tổ kích thích như khói thuốc lá(trẻ có bố, mẹ hút thuốc lá có tỷ lệ viêm mũi dị ứng cao hơn rõ rệt), có dị hình như gai vách ngăn mũi, V.A(đặc biệt ở trẻ đã đến tuổi đi học vẫn còn V.A to) … cũng dễ bị dị ứng mũi xoang.

Dị ứng mũi xoang ngày càng trở nên thường gặp, nhất là với cư dân các đô thị đông đúc, thiếu không khí trong lành. Nhiều nơi có thể đến trên 20% trong tổng dân số bị dị ứng mũi xoang, là một trong các bệnh chính gặp ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe, sinh hoạt, học tập và lao động của con người.

  1. Chuẩn đoán viêm mũi dị ứng

Chuẩn đoán dễ, thường người mắc tự chuẩn đoán được mình bị viêm mũi xoang dị ứng. Căn cứ bệnh xuất hiện từng cơn với mấy triệu chứng khá điển hình sau:

  • Ngứa mũi: là triệu chứng báo hiệu: ngứa trong hốc mũi, cánh mũi, có thể lan xuống họng, lên mắt ra vùng má, mức độ khó chịu, rỗ rệt nhiều hay ít theo tùy từng người. Còn dài hay ngắn cũng luôn thay đổi, phụ thuộc vào thời gian tiếp xúc với dị nguyên.
  • Hắt hơi: thường hắt hơi từng tràng 5 – 10 lần, không kiềm chế được, có khi liên tục gây váng đầu, ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, giao tiếp, lao động.
  • Chảy nước mũi: tiếp sau cơn ngứa mũi, hắt h ơi, chảy cả hai bên, nước loãng, trong, nhiều, có khi thành từng giọt, ướt đẫm khăn tay.

Nếu cơn đau kéo dài hay thường xuyên, nước mũi trong cơ thể chuyển thành nhầy hoặc thành mũi mủ.

  • Ngạt tắc mũi: không thật điển hình, có khi nhẹ, từng bên, có khi ngạt tắc mũi rõ rệt, hoàn toàn cả hai bên.

Đặc biệt các triệu chứng trên xuất hiện thành từng cơn, vào thời gian tiếp xúc với dị nguyên hay có kích cơn, vào thời gian tiếp xúc với dị nguyên hay có kích thích; vào mùa thay đổi thời tiêt, đông xuân, lạnh ẩm rõ rệt hơn. Ngoài cơn có thể hoàn toàn bình thường, khi đến khám chuyên khoa nếu không kể triệu chứng trong cơn dị ứng cũng không phát hiện được gì cả.

  • Chụp Xquang, ngay cả cắt lớp vi tính cũng không cho các hình ảnh rõ rệt trừ khi đã có pôlip hay niêm mạc xoang dày lên rõ rệt.
  • Xét nghiệm tìm dị nguyên đặc hiệu gây ra dị ứng là quan trọng nhất và có tính xác định cho chuẩn đoán. Tìm phản ứng bì mô bằng cách dán hàng loạt dị nguyên có khả năng gây bệnh trên da hoặc phản ứng nội bì với dị nguyên nghi ngờ pha loãng. Tuy là xét nghiệm đặc hiệu (chỉ khi có phản ứng với dị nguyên mới coi là viêm mũi xoang dị ứng nhưng vì trong cuộc sống có quá nhiều dị nguyên gây dị ứng nên nhiều khi không thể xác định được.

Các xét nghiệm dịch mũi – xoang, máu đặc hiệu khác phức tạp, các xét nghiệm đặc hiệu như tìm tế bào ái toan, test histamine chỉ có tính gợi ý cho chuẩn đoán.

Chuẩn đoán thông thường ở phòng khám chủ yếu dựa vào:

  • Các cơn hen dị ứng với mấy triệu chứng đã nêu.
  • Tiền sử bản thân có bệnh dị ứng khác như hen – xuyễn nổi mày đay của bản thân và người trong gia đình.
  • Thời gian, nơi, yếu tố xảy ra cơn dị ứng cũng rất quan trọng
  • Khi nghi ngờ nên cố gắng làm các xét nghiệm đặc hiệu với các dị nguyên nghi ngờ. Việc xác định được dị nguyên đặc hiệu không chỉ cho chuẩn đoán xác định mà cho phép điều trị triệt để bệnh.

Các thể dị ứng mũi – xoang: ngày nay để đơn giản được phân biệt là 2 thể chính:

  • Dị ứng mũi xoang liên tục hay quanh năm: hàng tuần, tháng đều có cơn dị ứng mũi xoang, hay gặp gặp do bụi nhà, do nấm mốc, hoặc mang yếu tố nghề nghiệp như làm việc tại các cơ sở có tiếp xúc, chế biến lông vũ, bông, vải sợi, xay xát ngũ cốc … hoặc có thể bị hen – xuyễn.
  • Dị ứng mũi xoang từng đợt hay theo mùa. Các cơn dị ứng chỉ xuất hiện từng đợt, vào mùa nhất định(thường là đông xuân) với các dị nguyên yếu tố bất thường như phấn hoa lạ, mỹ phẩm mới dung …
  1. Diễn biến viêm mũi dị ứng

Diễn biến của dị ứng mũi xoang thay đổi theo yếu tố, cơ địa và khả năng của từng người. Có thể chỉ kéo dài ít ngày khi tiếp xúc với dị nguyên sau đó khỏi hoàn toàn. Lưu ý khi lại tiếp xúc với dị nguyên đó bệnh lại trở lại.

Với các trường hợp dị ứng mũi xoang liên tục, nghề nghiệp thường đưa tới:

  • Pôlip mũi – xoang rất hay gặp. Tuy pôlip mũi xoang gặp trong các loại viêm xoang (mu, mủ nhầy …) nhưng đến nay vẫn cho dị ứng là cơ địa cơ bản đưa tới pôlip.
  • Viêm đa xoang mủ: do tình trạng phù nề, xuất tiết của niêm mạc xoang nên dị ứng mũi xoang rất dễ bị bội nhiễm đưa tới các đợt viêm xoang cấp hoặc kéo dài gây viêm đa xoang mạn

Cần lưu ý các viêm đa xoang mạn, pôlip mũi xoang có dị ứng mũi xoang kết quả phẫu thuật thường hạn chế, dễ bị tái phát nên cần nhớ lại kể rõ với thầy thuốc tình trạng dị ứng mũi xoang và của cơ thể chung để có quy chế giải quyết cho thích hợp

  1. Cách xử trí viêm mũi dị ứng

Giảm, tránh tiếp xúc với các dị nguyên gây tình trạng dị ứng như

  • Vệ sinh môi trường nơi sinh hoạt, làm việc để giảm các tác nhân gây bệnh như bụi nhà, nấm mốc, lông gia súc (đặc biệt mèo với trẻ em)
  • Với người nghi dị ứng do bụi nhà (chiếm trên 50% các trường hợp dị ứng mũi xoang) phòng không nên trải thảm, không dùng rèm cửa, giường để giảm lượng bụi lưu trú. Đeo khẩu trang khi lao động nhất là vào đầu tuần, những giờ đầu.
  • Thận trọng, giảm tiếp xúc với hoa lạ, sơn nhà mới, … nhất là với những người có bênh hay cơ địa dị ứng như hen xuyên, nổi mày đay …
  • Không nên hút thuốc lá nhất là khi có trẻ nhỏ, trong phòng làm việc kín, có chạy điều hòa, không tiếp xúc với người nghiện thuốc lá.

Khi có cơn dị ứng mũi xoang, cần:

  • Ngừng tiếp xúc với dị nguyên nghi ngờ (hoa, mỹ phẩm lạ …) – nhỏ mũi với thuốc co mạch để mũi luôn được thông thoáng
  • Với trẻ em, người yếu nên nghỉ ngơi, giữ ấm, uống Vitamin C để tăng cường đề kháng.
  • Nếu cơn kéo dài này tái phát:

– Uống các thuốc chống dị ứng, kháng histamine như clophenylramin: 1 đến 2 viên/ngày trước khi đi ngủ hay sau khi ăn no vì gây buồn ngủ, Tetfast 60mg: 1 – 3 viên/ngày. Có thể kèm theo kháng viêm và vitamin C (nếu ngạt, chảy mũi nhiều)

– Nếu có bị bệnh dị ứng như hen, xuyễn … cần tích cực điều trị để hạn chế cơn hen tiến tới không hen – xuyễn. Với liều pha loãng 10/000 (phần vạn) tăng dần để cơ thể thích ứng dần tiền tới chỗ không có phản ứng với dị nguyên nữa.

Giảm mẫu cảm đặc hiệu là phương pháp cơ bản và triệt để điều trị dị ứng mũi xoang nhưng vì thời gian để cơ thể thích ứng được kéo dài từ sáu tháng đến hơn nữa với thời gian đầu phải tiêm dưới da hàng ngày sau thưa dần vài ngày tới 1,2 tuần 1 lần

Cần lưu ý một trong thời gian điều trị giảm mẫn cảm không được dùng các thuốc kháng histamine, corticoid, tuân thủ đúng thời gian, không để gián đoạn.

Ddeechir thực hiện được tiêm chủng mẫm cảm ở các trung tâm dị ứng miễn dịch có đủ điều kiện bảo quản kháng nguyên đặc hiệu và kỹ thuật tiêm dưới da đúng

Để khắc phục các khó khăn trên cũng thực hiện giảm mẫn cảm với kháng nguyên đặc hiệu rỏ dưới lưỡi; đơn giản, dễ tiến hành nhưng hiện nay ở nước ta còn trong giai đoạn nghiên cứu, chưa phổ cập.

Điều trị chung: Khi không có hoàn cảnh, điều kiện thực hiện giảm mẫn cảm đặc hiệu, các trường hợp không xác định được dị nguyên có thể thực hiện:

  • Tại chỗ: nhỏ hay xịt mũi, khí dung với các thuốc co mạch và corticoid. Do phải thực hiện thường xuyên, corticoid nhỏ, xịt hay khí dung đều lưu lại trong cơ thể sẽ gây chảy máu dạ dày nhất là với những người có viêm, loét trước, ảnh hưởng đến chức năng thận nên cần thận trọng, có theo dõi đầy đủ, có uống thuốc bảo vệ niêm mạc dà dày, chia làm từng đợt nghỉ để cơ thể kịp thải trừ. Hiện có thuốc xịt corticoid tại chỗ (Flixonase hay Rhinocort) có tác dụng như corticoid thông thường ở niêm mạc mũi xoang nhưng bị phân hủy hầu hết khi vào máu nên có thể dùng dài lâu mà không gây phản ứng phụ đã nêu
  • Toàn thân: 2 nhóm thuốc cơ bản là:

Corticoid vì dùng lâu dài nên uống với liều duy trì, liều thấp bằng 1/2 đến 1/3 liều thường dùng nhưng vẫn còn theo dõi chặt chẽ tránh tác dụng phụ xuất huyết đường tiêu hóa, suy thận loãng xương …

Kháng histamin dùng lâu dài càn lưu ý: có nhiều loại kháng sinh histamin, nhóm H1 thường gây buồn ngủ nên chỉ uống tối trước khi đi ngủ, hoặc uống sau khi ăn để đỡ ảnh hưởng, tác dụng 2 nhóm tương đương, nhóm H2 không gây buồn ngủ nhưng đắt hơn nhiều, tác dụng 2 nhóm tương đương. Các nhóm thuốc kháng histamin dùng lâu dài sẽ quen quen thuốc, mất tác dụng nếu cần báo cho thầy thuốc tên thuốc đã dùng để tránh bị lờn thuốc.

Thuốc gia truyền Bảo Phúc / ST